Aydınlatma ve ikaz sistemi, hem farlarla ilgili renk ve mesafe değerleri hem de sigorta, far müşürü, flaşör gibi parçaların arıza mantığıyla neredeyse her sınavda soru getiren bir konudur. Bu bölümde göstergelerin görevini, selektörün nerede yapılıp nerede yapılmayacağını, geri ve fren ışıklarının renklerini, sigortanın önemini, far mesafelerini ve gösterge panelindeki renkleri, ayrıca hangi arızanın hangi parçadan kaynaklandığını sınav odaklı biçimde öğreneceğiz.
Aydınlatma, ikaz ve gösterge sisteminin görevi
Aracın ön panelinde, sürücünün kolayca görebileceği bir yere yerleştirilen göstergeler, motor ve araç üzerindeki sistemlerin çalışması hakkında sürücüye bilgi verir. Yani bu sistemin temel görevi bilgilendirmedir: panelde bir ışık yandığında ilgili sistemde bir durum olduğunu anlarsınız. Örneğin yağ lambası yanıyorsa yağ tarafında bir sıkıntı, akü (şarj) lambası yanıyorsa aküyle ilgili bir sorun olduğu anlaşılır. Sınavda “gösterge panelindeki lambaların görevi nedir?” diye sorulduğunda cevap, sürücüye motor ve araç sistemleri hakkında bilgi vermeleridir.
Selektör nedir, nerede kullanılır?
Selektör, bir uzun bir kısa far yakıp söndürerek karşıdaki veya diğer sürücüleri uyarma hareketidir. Amaç, tehlike oluşabilecek durumlarda diğer sürücüyle iletişim kurup onu uyarmaktır. Selektör özellikle görüşün kısıtlı ve karşılaşma riskinin yüksek olduğu yerlerde kullanılır: dönemeç ve virajlara yaklaşırken, tepe üstlerinde, kavşağa girerken ve kör noktalarda karşıdan gelebilecek aracı uyarmak için yapılır. Sollamaya girerken karşıdan bir araç geliyorsa, kafa kafaya gelmemek için selektörle karşıdakini uyarırsınız; aynı şekilde yol size öncelikliyken tali yoldan çıkabilecek bir aracı selektörle uyarabilirsiniz. Bir başka klasik kullanım da, karşıdan uzun farla gelip kısaya geçmeyi unutan sürücüyü selektör yaparak uyarmaktır.
Selektör nerede yapılmaz?
Selektörle ilgili sınavda çok sevilen bir çeldirici vardır: radar ve trafik çevirmesi (kontrol) olan bir yerde, diğer sürücüleri uyarmak için selektör yapılmaz. Görünürde masum bir uyarı gibi dursa da, uyardığınız araç emniyetten kaçan ya da aranan birini taşıyor olabilir; sizin uyarınızla haberdar olup tedbir alır ve kaçabilir. Bu yüzden bu hareket suça yardım sayılabilir ve fark edilirse ceza alırsınız. Sınavda “aşağıdaki durumların hangisinde selektör yapılmaz?” sorusunun cevabı, kontrol veya radar noktasında diğer aracı uyarmaktır.
Geri ve fren ışıklarının renkleri
Bu bölümdeki renkler doğrudan sınav sorusudur ve karıştırılmaması gerekir. Aracı geri vitese taktığınızda, arkanızdaki sürücülere geri geleceğinizi bildirmek için aracın arkasında beyaz ışık yanar. Frene bastığınızda ise arkada kırmızı ışık, yani stop (fren) lambası yanar. Kısacası geri vites beyaz, fren kırmızıdır; sınavda “geri vitese takıldığında arkada hangi renk ışık yanar?” ya da “fren yapıldığında hangi renk yanar?” diye sorulduğunda bu ayrımı hatırlayın.
Sigortanın görevi ve değiştirilmesi
Sigorta, aydınlatma sisteminin parçasıdır ve görevi araçtaki elektrik tesisatını kısa devreye karşı korumaktır. Kısa devre durumunda sigorta atarak akımı keser ve böylece elektrik kaynaklı bir yangın tehlikesinin önüne geçer. Sınavda “aracı kısa devreden doğacak tehlikelere karşı koruyan parça hangisidir?” sorusunun cevabı sigortadır; vantilatör, buji, alternatör gibi şıklar çeldiricidir. Çok önemli bir kural da şudur: atan bir sigorta, mutlaka aynı amper değerinde bir sigortayla değiştirilir. Daha yüksek amperli bir sigorta takılırsa sistem gerektiğinde akımı kesemez ve yangın çıkabilir. Yani “sigortalardan biri yanmışsa yerine nasıl bir sigorta takılır?” sorusunun cevabı her zaman “aynı amperde” olur.
Far ayarı, far mesafeleri ve gösterge panelindeki renkler
Far ayarı, farlara yapılan yükseklik ve yön ayarıdır. Sınavda ezberlenmesi gereken iki mesafe değeri vardır: kısa farlar önü 25 metre, uzun farlar ise 100 metre aydınlatır. Bir başka kritik ayrım da gösterge panelindeki ikaz renkleridir: kısa far açıkken panelde yeşil, uzun far açıkken panelde mavi ışık yanar. Burada dikkat edilmesi gereken bir çeldirici vardır; aracın farlarından çıkan ışığın rengi ayrı bir şeydir, buradaki yeşil ve mavi renkler gösterge panelinde yanan ikaz ışıklarının rengidir. Sınavda en sık “uzun farlar yakıldığında gösterge panelinde hangi renk yanar?” diye sorulur, cevabı mavidir.
Kısa far ve uzun far simgelerinin ayrımı
Kısa farla uzun far simgesini birbirine karıştırmamak sınavda işinize yarar. Kısa far simgesinde ışınlar aşağı doğru eğiktir; çünkü kısa far önü, yani yakını aydınlatır ve 25 metrelik alanı gösterir. Uzun far simgesinde ise ışınlar düz, yatay biçimde ileri gider; çünkü uzun far uzağı, yani 100 metrelik alanı aydınlatır. Simgeye bakıp ışınların aşağı eğik mi yoksa düz mü olduğuna göre kısa mı uzun mu far olduğunu ayırt edebilirsiniz.
Arıza mantığı: hangi belirti hangi parçadan?
Bu konunun en çok soru getiren kısmı, bir belirtiden yola çıkıp arızanın kaynağını bulmaktır ve bunlar şık eleme mantığıyla çözülür. Farlardan yalnızca biri yanmıyorsa o farın ampulü patlamış olabilir. Farların ikisi birden ya da bir kısmı yanmıyorsa büyük ihtimalle sigorta atmıştır. Bir far sönük yanıyorsa bağlantı noktalarında oksitlenme, paslanma veya gevşek kablo bağlantısı vardır. Sinyal ya da dörtlü flaşör yanmıyorsa flaşör arızalıdır. Fren lambalarının hepsi yanmıyorsa fren müşürü (fren anahtarı) arızalıdır; ancak fren pedalına basıldığında fren lambalarından yalnızca biri yanmıyorsa o lambanın ampulü patlaktır. Kilometre (hız) göstergesi değer göstermiyorsa teli kopmuş olabilir; benzer şekilde ısı göstergesi çalışmıyorsa ısı göstergesinin müşürü arızalıdır. Bu ayrımlarda anahtar mantık şudur: tek bir ışık sönükse ampul, hepsi birden sönükse ortak besleme yani sigorta ya da müşür arızalıdır.
Sigorta, fren müşürü, flaşör ve römork bağlantısı
Sistemin parçalarını doğru derse yerleştirmek de sınavda sorulur: sigorta aydınlatma sisteminin parçasıdır, fren müşürü ise ikaz sisteminin parçasıdır. Fren müşürü, frene bastığınızda arkadaki fren lambalarının yanmasını sağlayan parçadır. Dörtlü flaşör, acil ve tehlike durumlarında (araç arızalanınca, hasta taşırken vb.) dört sinyalin birden yakılmasını sağlar. Bir de römork ya da çeki takılan araçlar için önemli bir kural vardır: römork takıldığında elektrik kablo bağlantısı mutlaka yapılmalıdır, çünkü arkadaki sinyallerin ve fren lambalarının görünmesi, arkadan gelen sürücünün gerekli tedbiri alabilmesi için şarttır.
Kısaca
Gösterge sistemi sürücüye motor ve araç sistemleri hakkında bilgi verir; yağ ve akü lambaları buna örnektir. Selektör bir uzun bir kısa far yakarak diğer sürücüyü uyarmaktır ve viraj, tepe üstü, kavşak, sollama gibi yerlerde kullanılır; ancak radar veya kontrol noktasında diğer aracı uyarmak için yapılmaz. Geri viteste arkada beyaz, frende kırmızı ışık yanar. Sigorta tesisatı kısa devreye karşı korur ve mutlaka aynı amperle değiştirilir, aksi halde yangın çıkar. Kısa farlar 25, uzun farlar 100 metreyi aydınlatır; panelde kısa far yeşil, uzun far mavi yanar. Arıza mantığında tek ışık sönükse ampul, hepsi sönükse sigorta; sinyaller yanmıyorsa flaşör, fren lambaları yanmıyorsa fren müşürü arızalıdır. Sigorta aydınlatma sisteminin, fren müşürü ise ikaz sisteminin parçasıdır ve römorkta elektrik bağlantısı mutlaka yapılır.