Ön düzen ve direksiyon sistemi, araç tekniği dersinde neredeyse her sınavda soru gelen konulardan biridir. Bu bölümde direksiyonun görevini, en güvenli tutuş pozisyonunu, ön düzen parçalarını ve rot-balans ayarıyla ilgili arıza belirtilerini sınav odaklı biçimde öğreneceğiz.
Direksiyon sistemi nedir?
Direksiyon; aracı sürücünün istediği yöne sevk eden sistemdir. Yani aracı sağa ya da sola yönlendiren, manevrayı sağlayan parçadır. Sınavda bu tanım genellikle “aracı istenilen yöne sevk eden sistem hangisidir?” biçiminde sorulur ve şıklarda fren, vites veya süspansiyon gibi çeldiriciler bulunsa da doğru cevap her zaman direksiyondur. Direksiyonu çevirdiğinizde bu hareket bir dizi parça üzerinden ön tekerleklere iletilir ve araç istenen istikamete yönelir.
En güvenli direksiyon tutuş pozisyonu
Direksiyonu bir saat kadranı gibi düşünürseniz, ellerin bulunması gereken en güvenli konum saat 9 ve 15 (9-15) pozisyonudur. Yani sol el 9, sağ el 3 hizasında (kadranda 15) olacak şekilde direksiyonun iki yanından tutulur. Bu pozisyon iki nedenle en güvenlisidir: birincisi, eller bu konumdayken direksiyon arkasındaki kulakçıklara (sinyal kolu, selektör) kolayca ulaşılır; ikincisi ve daha önemlisi, bir kaza anında hava yastığı en verimli biçimde açılıp sürücüyü korur. Eller direksiyonun üstünde (12 hizasında) ya da tek elle tutulduğunda hava yastığı açıldığında ellerin yüze çarpma riski artar. Bu yüzden sınavda “en güvenli direksiyon tutuş şekli hangisidir?” sorusunun cevabı 9-15 konumudur.
Ön düzen parçaları
Ön düzen, direksiyon hareketinin tekerleklere iletilmesini sağlayan parçalar bütünüdür. Bu sistemin temel parçaları direksiyon kutusu ile rot ve rot başlarıdır. Direksiyon kutusu, direksiyon simidinden gelen dönme hareketini alır ve rot ile rot başlarına iletir; yani sürücünün elinden çıkan hareketin ilk uğradığı yerdir. Rot ve rot başları ise kutudan aldıkları bu hareketi manevra yönüne göre ön tekerleklere iletir. Kısacası hareket sırayla direksiyon simidinden kutuya, kutudan rot ve rot başlarına, oradan da ön tekerleklere geçer. Sınavda “direksiyon kutusundan alınan hareketi tekerleklere ileten parça hangisidir?” diye sorulursa cevap rot ve rot başlarıdır.
Direksiyonda boşluk ve rot başlarının aşınması
Rot ya da balans ayarı bozulduğunda direksiyonda boşluk oluşur. Direksiyonda boşluk olması, simidi çevirdiğinizde tekerleklerin geç ya da tam tepki vermemesi demektir. Bu durumda araç sağa sola çeker ve sürücü direksiyona hakim olmakta zorlanır, dolayısıyla kaza riski artar. Sınavda çok sorulan bir ayrıntı şudur: direksiyonda boşluk varsa rotiller, yani rot başları aşınmıştır. Bu yüzden “direksiyonda boşluk oluşmasının sebebi nedir?” sorusunun cevabı rot başlarının (rotillerin) aşınmasıdır.
Direksiyon kutusunda yağ eksikliği
Direksiyon dişli kutusunun düzgün çalışabilmesi için içinde yeterli yağ bulunması gerekir. Bu yağ zamanla azalırsa dişli yağı ile tamamlanır. Yağ eksikliğinin en belirgin işareti, direksiyonu çevirirken kutudan gıcırtılı bir ses gelmesidir. Ayrıca dişli kutusundaki yağın azalması, direksiyonun zor dönmesine de yol açabilir. Bu yüzden “direksiyondan gıcırtı sesi geliyorsa sebebi nedir?” sorusunun cevabı yağ eksikliğidir ve çözümü dişli yağı ile tamamlamaktır.
Balans ayarı ve direksiyonda titreme
Balans ayarı bozuk olan araçlarda, belirli bir hızdan sonra direksiyonda titreme hissedilir. Bu titreme, tekerleklerin dengesiz dönmesinden kaynaklanır. Aynı zamanda balans ayarı bozuk araçlarda lastikler içten ve dıştan dengesiz biçimde aşınır. Dolayısıyla “yüksek hızda direksiyon titriyorsa sebebi nedir?” sorusunun cevabı balans ayarının bozuk olmasıdır. Titremeyi gidermek ve lastik ömrünü korumak için balans ayarının yaptırılması gerekir.
Rot ayarı ve lastik aşınması
Rot ayarı bozuk ya da hiç yapılmamışsa iki tipik belirti ortaya çıkar: ön lastikler içten ve dıştan düzensiz aşınır ve araç düzgün bir istikamette gitmez, yani sürekli bir yöne kaymaya çalışır. Bu belirtileri gören sürücü rot ayarının bozulduğunu anlamalıdır. Rot ve balans ayarının güvenlik için yılda en az bir kez ya da yaklaşık 15.000 kilometrede bir yaptırılması önerilir; bu rakam sınavda doğrudan sorulabilir, bu yüzden aklınızda tutun.
Direksiyonun zor dönmesinin sebepleri
Direksiyonun normalden zor dönmesinin başlıca iki sebebi vardır: dişli kutusundaki yağın azalmış olması ya da lastik hava basınçlarının düşük olmasıdır. Lastikler yeterince şişik değilse yol ile temas eden yüzey büyür ve direksiyonu çevirmek zorlaşır. Bu yüzden direksiyon zor dönüyorsa önce lastik hava basınçları ve direksiyon kutusundaki yağ seviyesi kontrol edilmelidir. Sınavda “direksiyon zor dönüyorsa sebebi hangisi olabilir?” sorusunun cevabı bu iki durumdan biridir.
Kısaca
Direksiyon, aracı istenilen yöne sevk eden sistemdir ve en güvenli tutuş pozisyonu 9-15 konumudur; bu konumda kulakçıklara kolay ulaşılır ve hava yastığı en verimli çalışır. Ön düzenin parçaları direksiyon kutusu ile rot ve rot başlarıdır; kutu hareketi rota, rot da tekerleklere iletir. Direksiyonda boşluk varsa rot başları (rotiller) aşınmıştır, araç sağa sola çeker ve kaza riski artar. Kutudan gıcırtı geliyorsa yağ azalmıştır ve dişli yağı ile tamamlanır. Balans bozuksa belirli hızdan sonra direksiyon titrer ve lastikler dengesiz aşınır; rot bozuksa ön lastikler içten dıştan düzensiz aşınır ve araç düzgün gitmez. Güvenlik için rot-balans ayarı yılda en az bir kez ya da yaklaşık 15.000 kilometrede yaptırılmalı; direksiyon zor dönüyorsa yağ azalmış ya da lastik basıncı düşük olabilir. Bu belirtileri ve rakamları bilirseniz soru nasıl değişirse değişsin çözersiniz.