Araçlardaki güvenlik sistemleri, sınavda hemen her denemede karşınıza çıkan ve mantığı kavrandığında kolayca yapılan bir konudur. Bu bölümde sistemlerin ikiye ayrıldığını, aktif sistemlerin kazadan önce, pasif sistemlerin kazadan sonra devreye girdiğini ve ABS, BAS, ASR, ESP ile emniyet kemeri, hava yastığı, koltuk başlığı gibi parçaların ne işe yaradığını sınav odaklı olarak öğreneceğiz.
Güvenlik sistemleri neden ikiye ayrılır?
Araçlardaki güvenlik sistemleri en temelde aktif ve pasif olmak üzere ikiye ayrılır ve bu ayrımın mantığı çok basittir: bir sistem kaza olmadan önce devreye girip kazayı önlemeye çalışıyorsa aktif güvenlik sistemidir; kaza gerçekleştikten sonra devreye girip ölüm ve yaralanmayı azaltmaya çalışıyorsa pasif güvenlik sistemidir. Sınavda size bir sistem verip “bu aktif mi pasif mi?” ya da “hangisi aktif güvenlik sistemidir?” diye sorarlar; bu yüzden zamanlamayı, yani kazadan önce mi sonra mı çalıştığını aklınızda tutmanız yeterlidir. Aktif sistemler genellikle frenleme, direksiyon hakimiyeti ve savrulmayı önleme ile ilgiliyken, pasif sistemler çarpma anında insanı koruyan kemer, yastık ve darbe emici parçalardır.
ABS — Kilitlenmeyi önleyen fren sistemi
ABS bir aktif güvenlik sistemidir çünkü kazayı önlemeye çalışır. Ani ve sert frenlemede tekerleklerin kilitlenip aracın kaymasını önler; bunu tekerleği saniyede yaklaşık 20 kez tutup bırakarak yapar. Tekerlek kilitlenmediği için sürücü direksiyon hakimiyetini kaybetmez; yani hem durmaya çalışır hem de aracı bir engelden kaçırmak için yönlendirebilir. Sınavın en sevdiği nokta budur: ABS'nin asıl faydası aracı daha hızlı durdurmak değil, frenlerken direksiyon kontrolünü korumaktır.
BAS — Fren destek sistemi
BAS, ABS'nin daha gelişmiş hâlidir ve o da aktif bir güvenlik sistemidir. Sürücünün ani ve panik biçimde frene bastığı acil durumları algılar ve pedala tam basılmasa bile azami fren basıncını uygulayarak fren mesafesini kısaltır. Bu sistem zamanla sürücünün fren basma alışkanlığını öğrenir ve normal frenlemeyle panik frenlemeyi birbirinden ayırt eder. Kısacası BAS, tehlike anında sürücünün ayağı kadar güçlü basamadığı durumlarda devreye girip aracı daha kısa mesafede durdurmaya çalışır.
ASR — Patinaj (çekiş) önleme sistemi
ASR de aktif bir güvenlik sistemidir ve hız sensörleriyle çalışır; ABS ile ortak parçalar kullanır. Görevi, kalkış ve hızlanma sırasında tekerleklerin boşa dönmesini yani patinaj yapmasını engellemektir. Böylece kaygan zeminde ve dönemeçte savrulmayı önler, çekişi artırır ve gereksiz patinajı engellediği için lastik aşınmasını da azaltır. Özellikle karlı, buzlu ya da ıslak yolda kalkarken tekerin boşa dönmesini önleyen sistemin ASR olduğunu hatırlayın.
ESP — Elektronik denge programı
ESP, ABS ve ASR sistemlerinin üzerine geliştirilmiş, en kapsamlı aktif güvenlik sistemidir. Görevi aracın savrulmasını ve dengesini kaybetmesini önlemektir; bunu kuru, ıslak ve buzlu yolların hepsinde yapabilir. Ani bir manevrada ya da virajda aracın kayma ihtimalini algılar ve gerektiğinde tekerleklere ayrı ayrı fren uygulayıp motor gücüne müdahale ederek aracı yolda dengede tutar. Yani sürücü direksiyonu kırıp savrulma tehlikesi doğduğunda devreye giren ve aracı toparlayan sistem ESP'dir.
Pasif güvenlik sistemleri
Pasif güvenlik sistemleri kaza gerçekleştikten sonra devreye girer ve amaçları kazayı önlemek değil, ölüm ve yaralanmayı en aza indirmektir. Bu gruba emniyet kemeri, hava yastığı, koltuk başlığı (baş desteği), çocuk koltuğu ve darbe emici sistemler girer. Darbe emici sistemler, çarpma anında enerjiyi üzerine alarak yolcu bölümüne aktarılan darbeyi azaltan çelik alaşımlı kaporta ve şasi yapılarıdır. Sınavda “hangisi pasif güvenlik sistemidir?” diye sorulduğunda bu parçaları; “hangisi aktif güvenlik sistemidir?” diye sorulduğunda ise ABS, BAS, ASR, ESP'yi işaretleyin.
Emniyet kemeri
Emniyet kemeri bir pasif güvenlik sistemidir; kazayı önlemez, ancak kaza anında sürücü ve yolcunun araçtan dışarı fırlamasını ve araç içinde bir yere çarpmasını engelleyerek ölüm ve yaralanma riskini büyük ölçüde azaltır. Araçtaki herkesin, hem ön hem arka koltuktaki tüm yolcuların kemer takması zorunludur. Sınavda “emniyet kemeri kazayı önler” gibi bir ifade görürseniz bunun yanlış olduğunu bilin; kemer kazayı değil, kazanın sonuçlarını hafifletir.
Hava yastığı
Hava yastığı da pasif bir güvenlik sistemidir; kazayı önlemez, kaza anında açılarak ölüm ve yaralanmayı azaltır. İçinde çok kısa sürede yastığı şişiren nitrojen ya da argon gazı bulunur. Önemli bir güvenlik uyarısı vardır: hava yastığı ön koltukta oturan çocuk için tehlikelidir, bu yüzden çocuk ön koltuğa değil, arka koltuktaki çocuk koltuğuna oturtulur. Ayrıca yeni araçların çoğunda hava yastığı, emniyet kemeri takılı değilse çalışmayabilir; yani yastığın görevini yapabilmesi için kemerin de takılı olması beklenir. Bu iki ayrıntı sınavda sık sorulur.
Koltuk başlığı (baş desteği)
Koltuğun üst kısmındaki baş desteği de pasif bir güvenlik sistemidir. Görevi, özellikle arkadan çarpma durumunda başın ani biçimde geriye savrulmasını engelleyerek boyun zedelenmesini önlemektir. Bu yüzden baş desteğinin doğru yükseklikte ayarlanması önemlidir; sınavda “arkadan çarpmalarda boyun incinmesini hangi parça önler?” sorusunun cevabı koltuk başlığıdır.
Kısaca
Araç güvenlik sistemleri aktif ve pasif olmak üzere ikiye ayrılır: aktif sistemler kazadan önce devreye girip kazayı önlemeye çalışır, pasif sistemler kazadan sonra devreye girip ölüm ve yaralanmayı azaltır. Aktif güvenlik sistemleri ABS (frenlerken tekerlek kilitlenmesini önleyip direksiyon hakimiyetini korur), BAS (panik freni algılayıp azami basınçla fren mesafesini kısaltır), ASR (patinajı ve savrulmayı önler, lastik aşınmasını azaltır) ve ESP'dir (kuru, ıslak, buzlu yolda savrulmayı önleyip aracı dengede tutar). Pasif güvenlik sistemleri ise emniyet kemeri, hava yastığı, koltuk başlığı, çocuk koltuğu ve darbe emici sistemlerdir; bunların hiçbiri kazayı önlemez, yalnızca sonuçlarını hafifletir. Bir sistemin kazadan önce mi sonra mı çalıştığını bilirseniz aktif-pasif ayrımını her soruda doğru yaparsınız.