Motor Nedir?

Motor, araç tekniği dersinin en temel ve en çok soru gelen konusudur. Bu ilk bölümde motorun tanımını, enerji türüne, zamanına ve soğutma tipine göre çeşitlerini, dört zamanın sırasını ve benzinli ile dizel motor arasındaki kritik farkları sınav odaklı biçimde öğreneceğiz.

Motor nedir?

Motor; yakıttan elde ettiği ısı enerjisini ve elektrik enerjisini mekanik enerjiye çeviren makinedir. Kısacası motor, araçlarda gücün kaynağıdır; aracı hareket ettiren güç buradan gelir. Bu tanım neredeyse her sınavda karşınıza çıkar ve genellikle çevrilerek sorulur: bazen “ısı ve elektrik enerjisini mekanik enerjiye çeviren alet nedir?” diye, bazen de “araçlarda gücün kaynağı hangisidir?” biçiminde sorarlar. Şıklarda tekerlek, dinamo veya şaft gibi çeldiriciler olsa da doğru cevap her zaman motordur. Otomobillerde kullanılan motor, yanmanın silindir içinde gerçekleştiği içten yanmalı motordur.

Enerji türüne göre motorlar

Motorlar kullandıkları enerji kaynağına göre dörde ayrılır: benzinli, dizel, hibrit ve elektrikli motorlar. Bu ayrım ve her birinin çalışma mantığı, ünitenin can alıcı kısmıdır.

Benzinli ve LPG'li motorlar

Benzinli motorlarda ateşlemeyi buji sağlar; yani “buji” dendiğinde aklınıza doğrudan benzin gelmelidir. Şıklarda LPG varsa o da doğru sayılır, çünkü LPG yalnızca benzinli araçlara takılır ve o da buji ile ateşlenir. Bujinin fotoğrafını koyup “bu parça hangi motorda kullanılır?” diye de sorabilirler, bu yüzden bujiyi benzinle özdeşleştirin. LPG'li araçlarla ilgili unutulmaması gereken bir güvenlik kuralı vardır: LPG'li araçlar kapalı otoparklara alınmaz, çünkü herhangi bir kaza durumunda patlama riski taşırlar; LPG tehlikeli bir yakıt türüdür.

Dizel motorlar

Dizel araçlar mazotlu (motorinli) araçlardır. Bu motorlarda buji yoktur; ateşleme enjektörle püskürtme ve sıkıştırma yoluyla gerçekleşir. Emme zamanında silindire sadece hava alınır, bu hava sıkıştırılır ve sıkışan sıcak havanın üzerine enjektörle motorin püskürtülünce yanma kendiliğinden başlar. İşte sınavın en sevdiği ayrım budur: benzinlide yakıt ve hava birlikte emilip buji ile ateşlenirken, dizelde önce yalnız hava emilir, ateşleme ise sıkıştırılmış havaya motorin püskürterek olur. Bir başka klasik soru da şudur: dizel araçta depodaki yakıt biterse araç “hava yapar” ve motor çalışmaz; bu ifade doğrudan sınav sorusudur.

Elektrikli motorlar

Elektrikli motorlar, bataryalarında depolanan elektrikle çalışır; batarya bitince şarj edilir. Bu araçlarda sıvı yakıt yoktur. En büyük avantajı doğa dostu olmasıdır ve günümüzde yavaş yavaş bu motor türüne geçilmektedir. Elektrikli araçta sıvı yakıt bulunmaması, hibritten ayıran en kritik noktadır.

Hibrit motorlar

Hibrit araçlar duruma göre bazen elektrik bazen sıvı yakıt kullanır; yani hem sıvı yakıtlı bir motor hem de bir elektrikli sistem birlikte bulunur. Buradaki en kritik ayrım şudur: elektrikli araçta sıvı yakıt yokken, hibrit araçta sıvı yakıt vardır. Hibrit sistemdeki pil, ayrıca şarj gerektirmeden araç hareket ettikçe kendiliğinden dolar ve özellikle kalkışlarda motora destek verir.

Zamanına göre motorlar ve dört zamanın sırası

Motorlar zamanına göre iki zamanlı ve dört zamanlı olmak üzere ikiye ayrılır. İki zamanlıya motosiklet, dört zamanlıya otomobil örnek verilir. Burada “zaman” denen şey motorun çalışma evreleridir ve dört zamanın sırası ezber gerektirir: 1-Emme, 2-Sıkıştırma, 3-Ateşleme, 4-Egzoz. Sınavda bu sıralamadaki bir aşamayı boş bırakıp “buraya ne gelir?” diye sorarlar; çoğunlukla sıkıştırma ya da ateşleme sorulur, bu yüzden sırayı kesinlikle karıştırmayın.

Benzinli ve dizel dört zamanın karşılaştırması

Dört zamanın sırası her iki motorda da aynıdır, ancak evrelerde ne olduğu farklıdır ve sınav tam olarak bu farkı ölçer. Benzinli dört zamanda: emmede yakıt ve hava birlikte emilir, sıkıştırmada bu karışım sıkıştırılır, ateşlemede buji ile ateşlenir, egzozda ise yanan gazlar dışarı atılır. Dizel dört zamanda: emmede yalnızca hava emilir, sıkıştırmada hava sıkıştırılır, ateşlemede sıkıştırılmış havanın üzerine enjektörle motorin püskürtülerek yanma sağlanır, egzozda yine yanan gazlar dışarı çıkar. Yani “emme zamanında ne emilir?” sorusunun cevabı benzinlide yakıt+hava, dizelde sadece havadır; “yanma sonucu oluşan gazlar hangi zamanda atılır?” sorusunun cevabı ise her ikisinde de egzoz zamanıdır.

Motorun parçaları

Motorun temel parçaları arasında silindir bloğu, piston, kol, buji, karbüratör, emme ve egzoz sibopları, krank mili, segmanlar ve kam mili yer alır. Bunların büyük kısmı ilerleyen ünitelerde tek tek işlenecek; şimdilik parçaların isimlerini tanımanız yeterli. ateşleme sistemi konusunda ayrıca değinileceği gibi, buji aracın kullanma kılavuzunda belirtilen belirli kilometrede değiştirilmesi gereken bir parçadır; “belirli kilometre dolunca hangisi değiştirilir?” sorusunun cevabı bujidir. Motorda üretilen güç, güç aktarma organları aracılığıyla tekerleklere iletilir; bu zincirin nasıl çalıştığını bir sonraki konuda ayrıntılı öğreneceksiniz.

Soğutma tipine göre motorlar

Motorlar soğutma tipine göre hava soğutmalı ve su soğutmalı olmak üzere ikiye ayrılır. Hava soğutmalıya motosiklet, su soğutmalıya otomobil örnek gösterilir. Su soğutmalı sistemde silindirlerin etrafındaki kanallarda su dolaştırılarak ısının suya geçmesi sağlanır; bu sistemde ayrıca radyatör ve pervane bulunur. “Hava soğutmalıya örnek hangisidir?” diye sorup şıklara motosiklet koyabilirler; su ve hava dışındaki (yağ, benzin, motorin gibi) seçenekler çeldiricidir.

Sık çıkan çeldirici bilgiler

Ünitede geçen iki küçük ama sınavlık ayrıntı vardır. Benzinli motorda normal yanmanın olmamasının sebeplerinden biri bujilerin kurum bağlamasıdır; bu soruda frenlerin ayarsızlığı, yakıt seviyesinin azlığı ya da lastik basıncı gibi şıklar çeldiricidir, doğru cevap buji ile ilgilidir. İkincisi, hava filtresi kirliyse motor zengin karışımla çalışır; yani içeri yeterli hava giremediği için karışım yakıt bakımından zenginleşir.

Bu konudan sınavlık bilgiler

• Motor, yakıttan elde edilen ısı enerjisini mekanik enerjiye çeviren makinedir.
• Otomobillerde kullanılan motor, yanmanın silindir içinde gerçekleştiği içten yanmalı motor türüdür.
• Benzinli motorlarda ateşlemeyi buji sağlar; LPG de buji ile ateşlendiğinden yalnızca benzinli araçlara takılır.
• Dizel motorlarda emme zamanında silindire sadece hava alınır; ateşleme enjektörle motorin püskürtülerek sıkıştırma yoluyla gerçekleşir.
• Hibrit araçlarda hem sıvı yakıt hem elektrik sistemi bir arada bulunur; pil ayrıca şarj gerektirmeden araç hareket ettikçe dolar.
• Dört zamanlı motorun çalışma sıralaması: 1-Emme, 2-Sıkıştırma, 3-Ateşleme, 4-Egzoz.
• Dizel araçta depodaki yakıt biterse araç hava yapar ve motor çalışmaz.
• LPG'li araçlar patlama riski nedeniyle kapalı otoparklara alınmaz.
• Motorlar enerji türüne göre benzinli, dizel, hibrit ve elektrikli olmak üzere dörde ayrılır.
• Elektrikli araçlarda sıvı yakıt yoktur; hibrit araçlarda ise sıvı yakıt bulunur.
• Motorlar zamanına göre iki zamanlı (motosiklet) ve dört zamanlı (otomobil) olarak ikiye ayrılır.
• Emme zamanında benzinli motorda yakıt ve hava birlikte, dizel motorda yalnızca hava emilir; yanmış gazlar egzoz zamanında atılır.
• Hava soğutmalı motora motosiklet, su soğutmalı motora otomobil örnektir.
• Hava filtresi kirliyse motor zengin karışımla çalışır; bujilerin kurum bağlaması benzinli motorda normal yanmayı bozar.

Kısaca

Motor, ısı ve elektrik enerjisini mekanik enerjiye çeviren, araçta gücün kaynağı olan makinedir. Enerji türüne göre benzinli (buji ile ateşleme, LPG dahil), dizel (sadece hava emilir, enjektörle motorin püskürtülüp sıkıştırmayla ateşlenir, yakıt biterse araç hava yapar), elektrikli (sıvı yakıtsız, doğa dostu) ve hibrit (sıvı yakıt vardır, pil hareketle dolar) olarak ayrılır. Dört zamanın sırası emme, sıkıştırma, ateşleme, egzozdur; benzinlide emmede yakıt+hava, dizelde sadece hava emilir. Soğutmaya göre hava soğutmalı (motosiklet) ve su soğutmalı (otomobil) motorlar vardır. LPG'li araçlar kapalı otoparka alınmaz ve buji benzinle özdeştir; bunları bilirseniz soru nasıl değişirse değişsin yaparsınız.