Ateşleme sistemi, benzinli ve LPG'li motorların çalışmasını sağlayan ve sınavda parçaları ile görevleri sık sorulan bir konudur. Bu bölümde ateşleme sisteminin görevini, akünün 12 voltunu bujiye ulaştıran parçaları, buji ile enjektör farkını, akü-alternatör-regülatör ilişkisini ve buji arızalarının belirtilerini sınav odaklı biçimde öğreneceğiz.
Ateşleme sisteminin görevi
Ateşleme sisteminin görevi, silindir içinde sıkıştırılmış olan yakıt-hava karışımını ateşlemektir. Bu sistem yalnızca benzinli ve LPG'li araçlarda ateşlemeyi üstlenir. Sistemin çalışma mantığı sınavda çok sorulur: akünün verdiği 12 voltluk düşük enerji, endüksiyon bobini tarafından 15.000 ile 25.000 volt arasına yükseltilir; bu yüksek voltajı distribütör sırayla bujilere dağıtır, buji de kıvılcım çıkararak ateşlemeyi gerçekleştirir. Yani zayıf bir akü voltajının nasıl olup da güçlü bir kıvılcıma dönüştüğünü soran soruların cevabı endüksiyon bobinidir; “yüksek voltajı bujilere sırayla gönderen parça hangisidir?” diye sorulursa cevap distribütördür.
Ateşleme sisteminin parçaları
Ateşleme sistemini oluşturan temel parçalar kontak, endüksiyon bobini, akü (akümülatör), distribütör ve bujidir; sisteme ayrıca marş motoru ve alternatör de destek verir. Bu parçaların hangisinin ateşleme sistemine ait olduğu doğrudan sorulur. Buradaki en klasik çeldirici radyatördür: radyatör ateşleme sisteminin değil soğutma sisteminin bir parçasıdır, dolayısıyla “aşağıdakilerden hangisi ateşleme sisteminin parçası değildir?” sorusunda doğru cevap radyatör olur.
Buji ve dizel farkı
Buji, benzinli ve LPG'li araçlarda yakıt-hava karışımını elektrik kıvılcımıyla ateşleyen parçadır. Sınavın en sevdiği ayrım burada gizlidir: dizel araçlarda ateşleme buji ile değil, enjektörle yapılır. Dizel motorlarda görülen “ön ısıtma bujisi” isim benzerliği yüzünden kafa karıştırır, ancak bu parça ateşleme sağlamaz; soğuk havada motor parçalarını ısıtarak aracın kolay çalışmasına yardımcı olur. Bu yüzden “dizel araçta ateşlemeyi buji yapar” ifadesi yanlıştır ve çeldirici olarak sık kullanılır.
Akü (akümülatör)
Akü, aracın elektrik enerjisini depolayan parçadır. Normal bir otomobilde akü 12 volttur; kamyon, otobüs gibi büyük araçlarda bu değer 24 volt olabilir. Araç çalışmadığı sürece aracın elektriğini akü verir; ayrıca marş motoruna ilk hareket için gereken elektriği de akü gönderir, yani motor akü sayesinde ilk kez döner. Sulu akülerin içinde elektrolit denen sıvı bulunur; bu sıvı saf su ile sülfürik asit karışımıdır. Zamanla akünün suyu azalır ve seviyesi düştüğünde yalnızca saf su eklenir, kesinlikle asit ya da çeşme suyu konmaz; su, plakaların yaklaşık 1 cm üzerine gelecek kadar tamamlanır. Akünün suyunun azalmasının başlıca nedeni, aküye fazla voltaj gelmesidir; aşırı voltaj aküyü ısıtır ve içindeki su buharlaşarak azalır.
Regülatör (konjektör)
Regülatör, diğer adıyla konjektör, alternatörden akü ve elektrik sistemine giden voltajı 12 volta ayarlayan parçadır. Görevi voltajı dengede tutmaktır; bozulduğunda voltaj kontrol edilemez ve iki tipik belirti ortaya çıkar: ampuller sık sık patlar ve akü suyu sık sık azalır. Bu iki belirti bir arada verilip “hangi parça arızalıdır?” diye sorulursa cevap regülatördür, çünkü fazla voltaj hem ampulleri yakar hem akü suyunu buharlaştırır.
Alternatör (şarj dinamosu)
Alternatör, halk arasında şarj dinamosu olarak da bilinir. Araç çalıştıktan sonra motordan aldığı hareketi (kayış yardımıyla) elektriğe çevirir; ürettiği bu elektrikle hem aracın ihtiyacını karşılar hem de aküyü şarj eder. Buradaki mantık ayrımı önemlidir: araç dururken elektriği akü verir, araç çalışırken elektriği alternatör üretir ve aynı zamanda aküyü doldurur.
Buji arızaları ve belirtileri
Buji, motorun düzgün çalışması için sağlıklı olmalıdır. Bujiler kurum bağlarsa, buji kablosu çıkarsa ya da buji ıslanırsa motor düzgün ateşleyemez; bunun sonucunda motor sarsıntılı ve tekleyerek çalışır, güçten düşer ve yakıt sarfiyatı artar. Bujiler kullanma kılavuzunda belirtilen belirli bir kilometrede değiştirilmesi gereken parçalardır. Buji ya da ateşleme parçaları ıslandığında yapılması gereken, bu parçaları kurulamaktır; kuruyan buji tekrar sağlıklı ateşleme yapar. Ayrıca aracın elektrik tesisatında kısa devreden kaynaklanan bir yangın çıkarsa, ilk yapılacak müdahale akünün kutup başlarını sökerek elektriği kesmektir.
Kısaca
Ateşleme sistemi, sıkıştırılmış yakıt-hava karışımını ateşler; akünün 12 voltunu endüksiyon bobini 15.000-25.000 volta yükseltir, distribütör bunu sırayla bujilere gönderir, buji kıvılcımla ateşler. Parçaları kontak, endüksiyon bobini, akü, distribütör ve bujidir; radyatör bu sisteme ait değildir, soğutma sistemindendir. Buji benzinli ve LPG'li araçları ateşler, dizelde ateşleme enjektörle olur ve ön ısıtma bujisi yalnızca ısıtma yapar. Otomobil aküsü 12 volttur, azalan suya sadece saf su eklenir; regülatör voltajı 12 volta ayarlar, bozulursa ampuller patlar ve akü suyu azalır; alternatör araç çalışınca elektrik üretip aküyü şarj eder. Buji kurumlanır, ıslanır ya da kablosu çıkarsa motor tekler ve güçten düşer; kısa devre yangınında akü kutup başları sökülür.