Ehliyet sınavında vücudu oluşturan yapılar ve sistemler konusundan neredeyse her sınavda bir veya iki soru gelir. Bu bölümde yapıların küçükten büyüğe sıralamasını ve vücuttaki temel sistemleri, her sistemin görevini ve organlarını öğreneceğiz.
Vücudu oluşturan yapılar
Vücudu oluşturan yapılar en küçükten en büyüğe doğru şöyle sıralanır: hücre → doku → organ → sistem → organizma. Hücreler birleşerek dokuları, dokular birleşerek organları, organlar sistemleri, sistemler de organizmayı oluşturur. Hücre, vücudun en küçük yapı birimidir ve beslenmesinde hücre zarı görev yapar. Sınavda bu sıralama; “hücrelerin birleşmesiyle ne oluşur?”, “dokular birleşerek neyi oluşturur?” ya da “küçükten büyüğe sıralayınız” (bazen tuzak olarak büyükten küçüğe) biçiminde sorulur.
Vücut bölgeleri
Vücut belli bölgelere ayrılır. Baş bölgesinde beyin, beyincik, omurilik soğanı ile göz, ağız, kulak ve burun; göğüs bölgesinde kalp ve akciğerler; karın bölgesinde mide ve bağırsaklar gibi organlar bulunur. Sınavda “aşağıdaki organlardan hangisi göğüs bölgesinde bulunur?” (kalp) gibi sorular gelebilir; özellikle kalp ve mide sık sorulur.
Hareket sistemi
Hareket sistemi, vücudun hareket etmesini sağlar. Bu sistemin organları kemikler, kaslar ve eklemlerdir. Sınavda “kemik, kas ve eklemler hangi sistemin organlarıdır?” ya da “kazazedelerde görülen kırık ve ezilmeler hangi sistemi ilgilendirir?” diye sorulur; cevap her zaman hareket sistemidir.
Dolaşım sistemi
Dolaşım sistemi, kanın vücutta dolaşmasını sağlar ve vücut dokularına oksijen, besin, hormon ve bağışıklık elemanı taşıyıp geri toplar. Bu sistemin organları kalp ve damarlardır. Kalp kanı vücuda pompalar; 4 odacıklıdır ve göğüs kafesinde bulunur. Kalbin pompaladığı kan temiz, geri toplanan kan ise kirlidir. Damarlar; atardamar, toplardamar ve kılcal damar olarak üçe ayrılır. Atardamar kalpten kanı vücuda gönderir ve rengi açık kırmızıdır; toplardamar kanı geri toplar ve rengi koyu kırmızıdır; kılcal damarlar ise ince damarlardır. Yetişkin bir insanda ortalama 5-6 litre kan vardır ve kan yaklaşık vücut ağırlığının on üçte biri kadardır. Kanın %20’si kaybedilirse hayati tehlike başlar. Kanın (kalp atımlarının) atardamar duvarına yaptığı basınca nabız denir; nabız 3 parmakla, yetişkin ve çocuklarda şah (boyun) damarından, bebeklerde ise kol atardamarından kontrol edilir. Dakikadaki nabız sayısı yetişkinlerde 60-100, çocuklarda 100-120, bebeklerde 100-140’tır.
Sinir sistemi
Sinir sistemi; bilinç, algılama, anlama, düşünme ile hareketlerin uyum ve dengesini sağlar. Organları beyin, beyincik, omurilik ve omurilik soğanıdır (merkezi sinir sistemi). Sınavda baş ve kafa bölgesiyle ilgili bir soru görürseniz akla sinir sistemi gelmelidir. Omuriliğin zedelenmesi felce yol açabileceğinden, bir kazazedeyi taşırken omurga zedelenmesine büyük özen gösterilir.
Solunum sistemi
Solunum sistemi, gaz alışverişini yaparak hücre ve dokuların oksijenlenmesini sağlar; nefes alarak vücuda oksijen alırız. Organları burun, yutak, gırtlak, soluk borusu ve akciğerlerdir. Oksijensizliğe en dayanıksız organ beyindir ve en fazla 5 dakika dayanabilir; bu süre aşılırsa kalıcı hasar veya ölüm gerçekleşir. Karbonmonoksit (kömür) ya da egzoz gazı zehirlenmesinde kişi hemen açık havaya çıkarılıp oksijen alması sağlanır. Yetişkinde dakikadaki solunum sayısı ortalama 12-20, çocuklarda 16-22, bebeklerde daha yüksektir.
Boşaltım sistemi
Boşaltım sistemi, kanı süzerek vücutta tutulması zararlı olan atık maddeleri dışarı atar. Bu sistemin en önemli organı böbreklerdir; böbrekler kanı süzer ve atıklar idrar olarak dışarı atılır. Boşaltımla ilgili bir soruda cevap böbreklerdir.
Sindirim sistemi
Sindirim sistemi, besinleri sindirir. Sindirim ağızda, ilk ısırıkla başlar. Organları ağız, dişler, yemek borusu, mide, ince ve kalın bağırsaklar ile pankreastır. Sınavda “ağız, yemek borusu, mide, ince ve kalın bağırsakların yer aldığı sistem hangisidir?” diye sorulur; mide ifadesini gördüğünüzde cevap sindirim sistemidir.
Kısaca
Vücut yapıları küçükten büyüğe hücre, doku, organ, sistem ve organizma olarak sıralanır; hücre en küçük yapı birimidir. Hareket sistemi kemik-kas-eklem, dolaşım sistemi kalp-damar (kalp 4 odacıklı, kanın %20 kaybı hayati tehlike), sinir sistemi beyin ve omurilik, solunum sistemi akciğer (oksijensizliğe en dayanıksız organ beyin, 5 dakika), boşaltım sistemi böbrek, sindirim sistemi ise ağızdan bağırsağa uzanan organlarla çalışır. Bu sistemleri ve organlarını bilirseniz, soru nasıl sorulursa sorulsun mantıkla çözebilirsiniz.