Yaşam bulguları, bir hasta ya da yaralının durumunu değerlendirirken baktığımız temel göstergelerdir ve sınavda bu konudan neredeyse her defa bir soru gelir. Bu bölümde bilinç, solunum, nabız ve vücut ısısının nasıl değerlendirildiğini öğreneceğiz.
Yaşam bulguları nelerdir?
Yaşam bulguları; bilinç, solunum, dolaşım (nabız), vücut ısısı ve kan basıncıdır. Bunlar kişinin yaşamsal durumu hakkında bilgi veren temel göstergelerdir; özellikle solunum ve dolaşım hayatın doğrudan sürdürülmesi için gereklidir. İlk yardımcı, müdahaleden önce bu bulguları değerlendirerek kişinin ağır mı yoksa hafif bir vakada mı olduğunu anlar.
Bilinç
Bilinç düzeyi, kişiye “iyi misiniz?” diye sorularak ve omzuna hafifçe dokunularak değerlendirilir; bu sorunun amacı kişinin bilincinin yerinde olup olmadığını anlamaktır. Bebeklerde ise bilinç, ayak topuğuna vurularak kontrol edilir. Bilinç düzeyleri dört basamaktır: kişi tüm uyaranlara cevap veriyorsa bilinci yerindedir; yalnızca sözlü ve gürültülü uyaranlara cevap veriyorsa 1. derece; sadece ağrılı uyaranlara (örneğin kolunu sıkınca) cevap veriyorsa 2. derece; hiçbir uyarana tepki vermiyorsa 3. derece bilinç kaybı vardır. Sınavda “ağrılı uyarana cevap veriyor” ifadesini görürseniz cevap 2. derece bilinç kaybıdır.
Solunum
Solunum, kişinin dakikadaki nefes alıp verme sayısıdır; sıklığı, ritmi ve derinliğiyle değerlendirilir. Solunumu değerlendirmek için baş geri-çene yukarı pozisyonu verilir ve bak-dinle-hisset yöntemiyle 10 saniye boyunca solunum olup olmadığı kontrol edilir. Bu pozisyon aynı zamanda dilin geriye kaçıp solunum yolunu tıkamasını da önler; ancak boyun yaralanması olanlara verilmez, çünkü omuriliğe zarar verip felce yol açabilir. Solunum durursa ilk 5 dakika içinde müdahale edilmezse beyin ölümü gerçekleşir. Dinlenme hâlindeki bir yetişkinde solunum sayısı dakikada 12-20 arasındadır; bebek ve çocuklarda bu sayı daha yüksektir.
Nabız (dolaşım)
Nabız, kalp atımlarının damar duvarlarına yaptığı basıncın parmakla hissedilmesidir. Vücutta nabız alınabilen dört önemli bölge vardır: şah damarı (boyun), ön kol damarı, kol damarı ve bacak damarı. Yetişkin ve çocuklarda nabız en belirgin olduğu için şah damarından alınır; bebeklerde ise ön kol atardamarından alınır. Bu ayrım sınavda sık sorulur, özellikle bebeklerde ön kol atardamarını unutmayın.
Vücut ısısı
İlk yardımda vücut ısısı koltuk altından ölçülür. Sağlıklı bir insanda ideal vücut ısısı 36,5 °C’dir. Bu değerin üzeri yüksek ateş, altı düşük ateş olarak değerlendirilir. 38 °C ve üzeri yüksek ateş kabul edilir ve özellikle çocuklarda havale riski ortaya çıkar. 42 °C üzeri ve 34,5 °C altı çok tehlikelidir; 31 °C’nin altı ölümcüldür. Kısacası aşırı yüksek ateşte kişi yanarak, aşırı düşük ısıda ise donarak yaşamını yitirebilir.
Kısaca
Yaşam bulguları bilinç, solunum, dolaşım, vücut ısısı ve kan basıncıdır. Bilinç “iyi misiniz?” sorusuyla (bebekte ayak topuğuna vurularak) değerlendirilir; ağrılı uyarana cevap 2. derece bilinç kaybıdır. Solunum baş geri-çene yukarı pozisyonunda 10 saniye bak-dinle-hisset ile kontrol edilir, yetişkinde dakikada 12-20’dir. Nabız yetişkin ve çocukta şah damarından, bebekte ön kol atardamarından alınır. Normal vücut ısısı 36,5 °C’dir; 38 °C üzeri yüksek ateştir.