Kavşaklarda geçiş hakkı, her sınavda kesinlikle en az bir soruyla karşınıza çıkan; ayrıca kazalarda kimin kusurlu olduğunu belirleyen hayati bir konudur. Konu, trafik görevlisi veya ışığın bulunmadığı kontrolsüz kavşaklar ile bunların bulunduğu kontrollü kavşaklar olmak üzere iki başlıkta incelenir; bu bölümde kontrolsüz kavşaklar ve temel öncelik kurallarını işleyeceğiz.
Geçiş üstünlüğü ve CİPS kuralı
Kavşaktaki ilk ve en temel kural şudur: bütün sürücüler, yolun ana yol ya da tali yol olmasına bakılmaksızın ilk geçiş hakkını her zaman geçiş üstünlüğüne sahip araçlara vermek zorundadır. Bu araçlar akılda kalması için CİPS olarak kısaltılır: Can kurtaran (ambulans), İtfaiye, Polis (zabıta) ve Sivil savunma araçları. Bu araçlar bir kavşakta aynı anda karşılaşırsa öncelik sırası da bu harf düzenine göredir; önce can kurtaran, sonra itfaiye, sonra polis, en son sivil savunma geçer. Yolda bir siren sesi veya anons duyduğunuzda yapmanız gereken ilk iş, kavşağı hemen boşaltmaya çalışmak değil, sesin geldiği yönü tayin etmektir.
Yol türüne ve manevraya göre öncelik
Kara yolu üzerinde raylı sistem varsa, sürücüler doğru geçmekte olan tramvaya ve tramvay hattıyla aynı doğrultudaki araçlara yol vermek zorundadır. Bölünmüş yola çıkan sürücü, bölünmüş yoldaki araçlara yol verir. Tali yoldan ana yola çıkan sürücü (ters üçgen “yol ver” levhası bulunan yoldaki sürücü), ana yoldaki araçlara yol verir. Dönel kavşakta yol hakkı her zaman ada içindeki araca aittir. Bir mülkten yola çıkan sürücü, yolda seyreden araçlara öncelik tanır. Dönüş yapan sürücü ise doğru (düz) giden araçlara yol vermek zorundadır.
Kontrolsüz eşdeğer kavşaklar
Herhangi bir levha veya işaretin bulunmadığı, kolları eşdeğer kabul edilen kavşaklarda öncelik araç türüne ve konuma göre belirlenir. Motorsuz araç sürücüleri (at arabası, bisiklet vb.) motorlu araçlara yol vermek zorundadır; yani motorsuz taşıt her zaman en son geçer. Motorlu araçlar arasında ise lastik tekerlekli traktörler ve iş makineleri, diğer tüm motorlu araçlara yol verir. Ancak burada bir istisna vardır: bir levha nedeniyle traktör ana yolda bulunuyorsa, tali yoldaki otomobilden önce geçebilir. Tüm araçların aynı statüde ve düz gittiği durumlarda ise soldaki sürücü kendi sağındaki araca yol verir; yani sağdaki araç önceliklidir. Bu kural zincirleme işler ve en sağda kalıp sağında başka araç bulunmayan sürücü ilk geçişi yapar.
Soru çözme tekniği
Bu tür görselli sorularda önce levha olup olmadığına bakılır; levha varsa ana yol-tali yol durumu belirlenir. Sıralama yaparken ya en önce geçecek aracı ya da en son geçecek aracı bulmak işi kolaylaştırır. Motorsuz taşıt ve tali yoldaki araç genellikle en sona yazılır; dönüş yapan araç, aynı statüde olsa bile düz gidenlerin tamamını bekler. Kalan araçlar arasında ise sağdaki öncelikli kuralı uygulanır. Araçların konumlarını, sürücü koltuğundaymış gibi ya da saat yönünde tarayarak değerlendirmek hata payını azaltır.
Kısaca
İlk geçiş hakkı her zaman geçiş üstünlüğüne sahip araçlarındır (CİPS: can kurtaran, itfaiye, polis, sivil savunma). Tali yoldan çıkan ana yoldakine, dönüş yapan düz gidene, bölünmüş yola çıkan bölünmüş yoldakine yol verir; dönel kavşakta yol hakkı ada içinindir. Levhasız eşdeğer kavşaklarda motorsuz araç ve traktör diğerlerine yol verir, aynı statüde ise sağdaki araç önceliklidir. Sıralamayı, dönenlerin düz gidenleri beklediğini ve motorsuz taşıtın en son geçtiğini hatırlayarak kurabilirsiniz.