Araç kullanırken bazı arıza belirtileri ortaya çıktığında bir an bile beklemeden aracı durdurmak gerekir; aksi halde motor ciddi ve pahalı zararlar görür. Bu bölümde motorun derhal durdurulmasını gerektiren beş durumu, her birinde ne yapılacağını ve sınavda en çok çeldirici olarak sorulan “kontak kapatılır mı kapatılmaz mı?” ayrımını sınav odaklı biçimde öğreneceğiz.
Derhal durmayı gerektiren durumlar nelerdir?
Araç hareket halindeyken karşınıza çıkabilecek ve aracı hemen durdurmayı gerektiren beş durum vardır: yağ lambasının yanması, şarj (akü) lambasının yanması, hararet göstergesinin kırmızı alana gelmesi, motordan duman çıkması ve yanık kokusu ya da anormal ses gelmesi. Bu beş durumun ortak noktası, motorun büyük zarar görme tehlikesi altında olmasıdır; bu yüzden yola devam etmek değil, güvenli bir yere çekilip durmak gerekir. Sınavda hem “hangi durumda araç derhal durdurulur?” diye sorulur, hem de her durumda yapılacak işlem ayrı ayrı sorulur. En kritik nokta ise şudur: bu durumların dördünde kontak kapatılır, ama hararette kontak kapatılmaz. Bu ayrımı bilen kişi bu konudan soru kaçırmaz.
Yağ lambasının yanması
Yağ lambası, motorun yağlanmasıyla ilgili uyarı ışığıdır. Normalde kontak açıldığında yanar, motor çalışınca söner; bu tamamen normaldir ve bir arıza değildir. Ancak araç hareket halindeyken yağ lambası yanmaya devam ediyor ya da yeniden yanıyorsa, bu motorun yağlanmadığı anlamına gelir. Yağlama olmadan çalışan motorda parçalar birbirine sürterek çok kısa sürede zarar görür; halk arasında buna yatak sarması denir. Bu durumda yapılacak şey nettir: araç derhal durdurulur ve kontak kapatılır. Yola devam edilirse motor yağı iş göremez, sürtünen metal parçalar aşınır ve motor tümden elden gidebilir. Bu yüzden yağ lambası, üzerinde en çok durulan uyarı ışıklarından biridir.
Şarj (akü) lambasının yanması
Şarj lambası, akünün şarj edilip edilmediğini gösterir. Bu lamba da motor çalışınca söner. Eğer araç hareket halindeyken şarj lambası yanıyorsa, alternatör (dinamo) elektrik üretmiyor ve akü şarj olmuyor demektir. Motor bir süre akünün mevcut enerjisiyle çalışmaya devam eder, ancak akü boşaldığında araç durur. Bu belirti görüldüğünde araç derhal durdurulur ve kontak kapatılır. Sınavda yağ lambası ile şarj lambası sık sık karıştırılmak istenir: yağ lambası yağlama sorununu, şarj lambası ise elektrik üretme (şarj) sorununu gösterir; ikisinde de araç durdurulur ve kontak kapatılır.
Hararet göstergesinin kırmızı yanması
Hararet göstergesi, motor soğutma suyunun sıcaklığını gösterir. İbre kırmızı alana geldiyse motor hararet yapmış, yani aşırı ısınmıştır. İşte bu durum, diğer dört durumdan ayrılan tek istisnadır ve sınavın en sevdiği çeldirici buradadır. Hararette araç sağa çekilip durdurulur, fakat kontak KAPATILMAZ. Sebebi şudur: motor rölantide çalışmaya devam ederse su pompası ve soğutma sistemi çalışmayı sürdürür, motor yavaş yavaş ısı dengesini bulur ve daha kontrollü soğur. Bu esnada soğutma suyu ve vantilatör (V) kayışı kontrol edilir. Motor sıcakken radyatör kapağının hemen açılmaması da önemlidir. Özetle: dört durumda kontağı kapat, ama hararette kontağı açık bırak, motoru rölantide çalıştır.
Motordan duman çıkması ve yanık kokusu
Motordan duman çıkması ya da içeriye yanık kokusu gelmesi, büyük ihtimalle kablo yanmasından kaynaklanır; yani bir elektrik arızası ve yangın tehlikesi söz konusudur. Bu durumda araç durdurulur, kontak kapatılır ve elektriği tamamen kesmek için akü kutup başları çıkarılır. Ardından kablolar kontrol edilir. Elektriğin kesilmesi, yanmanın büyümesini ve olası bir aracı yangınını önlemek için hayati önem taşır. Yanık kokusu geldiğinde “yola biraz daha devam edeyim” demek en tehlikeli hatadır; koku ve duman elektrik kaynaklı yangının ilk işareti olabilir.
Motordan anormal ses gelmesi
Motordan daha önce duyulmayan anormal, olağandışı bir ses gelmeye başladıysa bu da bir arıza belirtisidir ve yola devam edilmemelidir. Araç derhal durdurulur, kontak kapatılır ve gerekli kontroller yapılır; giderilemeyecek bir durumsa servise başvurulur. Anormal ses çoğu zaman motorun içinde bir parçanın zarar görmeye başladığının habercisidir; erken durmak, küçük bir arızanın büyük bir hasara dönüşmesini engeller.
Kısaca
Aracın derhal durdurulmasını gerektiren beş durum vardır: yağ lambasının yanması, şarj (akü) lambasının yanması, hararet göstergesinin kırmızı yanması, motordan duman çıkması ve yanık kokusu ya da anormal ses gelmesi. Yağ ve şarj lambaları kontak açılınca yanıp motor çalışınca söner; hareket halinde yanmaya devam ederlerse yağ lambası yağlama olmadığını (yatak sarar), şarj lambası ise alternatörün elektrik üretmediğini gösterir ve her ikisinde de araç durdurulup kontak kapatılır. Duman ve yanık kokusunda kablo yanması ihtimaline karşı kontak kapatılıp akü kutup başları çıkarılır; anormal seste de kontak kapatılır. Bunların hepsinde kontak kapatılırken, tek istisna hararettir: hararette araç durdurulur ama kontak kapatılmaz, motor rölantide çalışarak ısı dengesini bulur ve bu arada soğutma suyu ile vantilatör (V) kayışı kontrol edilir. Bu tek farkı bilirseniz konudan soru kaçırmazsınız.