Soğutma sistemi, araç tekniği dersinin en çok soru gelen bölümlerinden biridir. Bu notta soğutma sisteminin görevini, parçalarını tek tek, termostatın önemini, radyatöre su ve antifriz eklemenin kurallarını ve aracın neden hararet yaptığını sınav odaklı biçimde öğreneceğiz.
Soğutma sistemi neden vardır?
Motorun içinde yakıt yandığında çok yüksek bir ısı açığa çıkar. Soğutma sisteminin görevi, motor parçalarını yanma sonucu oluşan bu yüksek ısının zararlarından korumaktır. Sistem bunu yaparken motoru tümüyle soğutup durdurmaz; tam tersine motoru en verimli çalışacağı sıcaklıkta tutar. Bu sıcaklık yaklaşık 90°C olup pratikte 70-90 derece aralığında sabit kalır. Sınavda “soğutma sisteminin görevi nedir?” diye sorulduğunda doğru cevap, motoru soğuk tutmak değil, motoru belirli bir çalışma sıcaklığında sabit tutarak parçaları aşırı ısıdan korumaktır.
Soğutmaya göre motor çeşitleri
Motorlar soğutma biçimine göre ikiye ayrılır: su soğutmalı ve hava soğutmalı motorlar. Su soğutmalı sisteme örnek otomobildir; burada silindirlerin çevresindeki kanallarda su dolaştırılarak ısı emilir. Hava soğutmalı sisteme örnek ise motosiklettir; bu motorlarda su yerine, silindir üzerinde bulunan hava kanatları (soğutma kanatçıkları) ile ısı doğrudan havaya verilir. “Hava soğutmalıya örnek hangisidir?” sorusunun cevabı motosiklet, silindir üzerindeki kanatların görevi ise ısıyı havaya atmaktır.
Soğutma sisteminin parçaları
Su soğutmalı sistemin parçalarını bilmek sınavda çok önemlidir, çünkü hem tek tek görevleri sorulur hem de araya yanlış parça konularak “hangisi soğutma sisteminin parçası değildir?” diye sorulur. Radyatör, soğutma suyuna depoluk eder ve petekli bir yapıya sahiptir; suyun içinden geçerek soğuduğu yer burasıdır. Vantilatör (fan/pervane), radyatörün üzerine hava üfleyerek radyatördeki suyu soğutur. Termostat, motoru çalışma sıcaklığında sabit tutan parçadır ve sistemin en kritik elemanıdır. Su (devirdaim) pompası, soğutma suyunu basınçlı olarak silindir çevresindeki kanallarda ve radyatörde dolaştırır. V kayışı, krank kasnağından aldığı hareketi hem vantilatöre hem de devirdaim pompasına ileterek bu iki parçanın dönmesini sağlar. Ayrıca sıcaklığı ölçüp sürücüye bildiren hararet müşürü ve gösterge panelindeki hararet göstergesi de sistemin parçalarıdır.
Soğutma sistemine ait olmayan parçalar
Sınavın en sevdiği çeldirici burada saklıdır. Aks ve karbüratör soğutma sisteminin parçası değildir. Aks bir güç aktarma organıdır, yani motordan aldığı hareketi tekerleklere iletir; soğutmayla hiçbir ilgisi yoktur. Karbüratör ise yakıt sistemiyle ilgilidir. “Aşağıdakilerden hangisi soğutma sisteminin parçası değildir?” sorusunda radyatör, termostat, devirdaim pompası ve V kayışı gibi doğru parçaların arasına aks ya da karbüratör koyarlar; doğru cevap işte bu ikisidir.
Termostat: sistemin en kritik parçası
Termostat, motorun sıcaklığına göre suyun radyatöre gidip gitmeyeceğini ayarlayan parçadır ve motoru çalışma sıcaklığında sabit tutar. Bu yüzden iki farklı arıza durumu da ayrı ayrı sorulur. Termostat arızalanır ve kapalı kalırsa su radyatöre gidemez, dolaşım durur ve araç hararet yapar. Buna karşılık termostat çıkarılırsa ya da sürekli açık kalırsa su daha motor ısınmadan sürekli dolaşır; bu durumda araç geç ısınır ve sürekli soğuk çalışır. Motor gereğinden soğuk çalıştığında parçalar aşınır ve motorun ömrü kısalır. Yani termostatı çıkarmak çözüm değildir; hem hararet yapması hem de çıkarılması ayrı zararlar doğurur.
Radyatöre su ve antifriz eklemek
Radyatördeki su seviyesi, peteklerin yaklaşık 1 cm üzerinde olmalıdır. Radyatöre konulan su mutlaka kireçsiz olmalıdır, çünkü kireç su kanallarını tıkayarak hararete yol açar. Suya ayrıca antifriz eklenir. Antifrizin görevi çok yönlüdür ve sınavda özellikle sorulur: antifriz hem suyun kışın donmasını önler hem de sistemde pas (korozyon) ve kireç oluşumunu engelleyerek parçaların ömrünü uzatır. Bu yüzden antifriz sadece kışın değil yıl boyu kullanılan bir katkıdır.
Sıcak motora su eklerken dikkat
Burada hayati bir kural vardır: sıcak (hararet yapmış) bir motora veya radyatöre soğuk su eklenmez. Aniden soğuk su eklenirse ısı farkından dolayı radyatör kapağı ve silindir bloğu çatlar. Doğru davranış şudur: hararet yapan araç rölantide çalıştırılır, hemen stop ettirilmez; motorun kendi dolaşımıyla yavaşça soğuması beklenir. Motor soğuduktan sonra ılık ve kireçsiz su, yavaşça peteklerin üzerine kadar eklenir. “Hararet yapan araca ne yapılır?” sorusunun cevabı, aracı rölantide bekletip soğuduktan sonra ılık su eklemektir.
Aracın hararet yapma sebepleri
Hararet, motorun aşırı ısınmasıdır ve pek çok sebebi olabildiği için sınavda sık sorulur. Başlıca sebepler şunlardır: V kayışının gevşemesi veya kopması (bu durumda pompa ve fan dönmez), radyatör peteklerinin tıkanması ya da delinmesi, su kanallarının kireçle tıkanması, silindir kapağının çatlaması, termostatın arızalanması, fan müşürünün veya fan motorunun arızalanması, hortumların çatlaması ve soğutma suyunun azalması. Bunlardan herhangi biri suyun dolaşımını ya da soğumasını engellediğinde motor hararet yapar. “Aşağıdakilerden hangisi aracın hararet yapmasına neden olmaz?” tarzı sorularda, bu listeyle ilgisi olmayan bir şık doğru cevaptır.
Kısaca
Soğutma sistemi, motor parçalarını yanma ısısının zararından korur ve motoru yaklaşık 90°C (70-90 derece) çalışma sıcaklığında sabit tutar. Motorlar su soğutmalı (otomobil) ve hava soğutmalı (motosiklet, silindir üzerinde kanatlar) olarak ikiye ayrılır. Sistemin parçaları radyatör, vantilatör, termostat, devirdaim pompası, V kayışı, hararet müşürü ve göstergesidir; aks ile karbüratör bu sisteme ait değildir. Termostat arızalanırsa araç hararet yapar, çıkarılırsa araç geç ısınıp sürekli soğuk çalışır ve parçalar aşınır. Radyatördeki su peteklerin 1 cm üstünde, kireçsiz olmalı ve antifrizle donma ile korozyona karşı korunmalıdır. Sıcak motora soğuk su eklenirse radyatör kapağı ve silindir bloğu çatlar; hararet yapan araç rölantide bekletilip soğuduktan sonra ılık su eklenir.