Yağlama sistemi, araç tekniği dersinde parça isimlerinin, uyarı lambalarının ve bakım aralıklarının en çok sorulduğu konulardan biridir. Bu bölümde yağlama sisteminin görevlerini, parçalarını, yağ lambasının kırmızı yanmasının ne anlama geldiğini, yağ seviyesinin nasıl ve ne zaman ölçüldüğünü ve sınavda tekrarlanan renk ile çeldirici sorularını öğreneceğiz.
Yağlama sisteminin görevi
Motorun içinde birbirine sürtünerek çalışan çok sayıda metal parça vardır ve bu parçaların uzun süre sağlıklı çalışabilmesi için aralarında bir yağ filmi bulunması şarttır. Yağlama sisteminin temel görevleri şunlardır: hareketli parçalar arasındaki sürtünmeyi azaltmak, bu sayede aşınmayı azaltmak, çalışan yüzeyleri metal tozu ve kurumdan temizlemek ve sürtünmeden doğan ısıyı alarak motorun soğumasına yardımcı olmak. Sınavda “yağlama sisteminin görevi aşağıdakilerden hangisidir?” diye sorulduğunda bu dört maddeden biri karşınıza çıkar; soğutma sisteminin asıl işiyle karıştırmamak için şunu unutmayın: yağ, soğutmaya yalnızca yardımcı olur, motoru asıl soğutan su soğutma sistemidir.
Yağlama sisteminin parçaları
Sistemin can alıcı parçalarını isim isim bilmek gerekir, çünkü sınav çoğunlukla “aşağıdakilerden hangisi yağlama sisteminin parçasıdır?” ya da tam tersi biçiminde sorar. Karter, motorun altında yer alan ve yağın depolandığı hazne bölümüdür. Yağ pompası, karterdeki yağı emerek basınçlı biçimde hareket eden parçalara gönderen parçadır; sistemdeki dolaşımı sağlayan asıl güçtür. Yağ filtresi, dolaşan yağı içinde oluşan metal tozu ve kurumdan süzerek temizler. Yağ çubuğu, motordaki yağ seviyesini ölçmeye yarayan çubuktur. Bunlara ek olarak yağ basıncını algılayan yağ müşürü ve sürücüyü bilgilendiren yağ göstergesi de sistemin parçalarıdır.
Çeldirici: hangisi parça değildir?
Bu konunun en klasik çeldirici sorusu, yağlama sistemine ait olmayan bir parçayı seçtirmektir. Şıklara karter, yağ pompası, yağ filtresi gibi doğru parçalar konulur, aralarına da aks veya su pompası yerleştirilir. Bunları iyi belleyin: aks ve su pompası yağlama sisteminin parçası değildir. Su pompası soğutma sistemine, aks ise güç aktarma organlarına aittir; “hangisi yağlama sisteminin parçası değildir?” sorusunun cevabı bu iki seçenekten biridir.
Yağ lambası kırmızı yanarsa
Gösterge panelindeki kırmızı yağ lambası, yağlama sistemiyle ilgili en önemli uyarıdır. Araç hareket halindeyken bu lamba yanarsa yağlama sisteminde bir arıza var demektir ve yapılması gereken tek şey aracı hemen durdurmaktır. Aksi halde yağ azaldığı için parçalar birbirine kuru kuruya sürter, ısınır ve zarar görür; halk arasında buna “yatak sarması” denir ve motorun ağır hasar görmesine yol açar. Lambanın yanmasının başlıca sebepleri yağın azalması ya da hiç kalmaması, bir yerde delik veya sızıntı olması, yağ müşürünün arızalanması veya yağ pompasının arızalanmasıdır. Sınavda “araç giderken kırmızı yağ lambası yandı, ne yapılmalı?” sorusunun doğru cevabı daima “aracı hemen durdurmak”tır.
Yağ göstergesi ve ampul arızası
Küçük ama sınavlık bir ayrıntı da yağ lambasının kendi ampulüyle ilgilidir. Normalde kontak motoru çalıştırmayacak şekilde açıldığında yağ göstergesinin bir an yanması beklenir. Eğer bu durumda yağ göstergesi hiç yanmıyorsa, arıza yağlama sisteminde değil yağ lambasının ampulünde olabilir. Bu ayrıntıyı “kontak açıldı ama yağ lambası yanmadı, sebebi ne olabilir?” sorusunda ararlar.
Yağ ve filtre değişimi
Yağlama sisteminin bakımı da soru konusudur. Yağ filtresi belirli kilometrede değiştirilir; ülkemizde bu genellikle 10.000 ila 15.000 km arasıdır. Motor yağının kendisi külbütör (subap) kapağından konulur; “motora yağ nereden konulur?” sorusunun cevabı burasıdır. Ayrıca motor yağının bir raf ömrü vardır, yani süresi geçmiş yağ kullanılmamalıdır. Bir otomobil ortalama olarak 4 litre yağ alır.
Yağ seviyesinin ölçülmesi
Motor yağı seviyesi her gün kontrol edilmesi gereken değerlerden biridir. Ölçüm yağ çubuğuyla yapılır ve seviye, çubuğun üzerindeki asgari (minimum) ve azami (maksimum) çizgileri arasında olmalıdır. Doğru sonucu almak için ölçüm mutlaka düz zeminde ve motor durduktan yaklaşık 45 dakika sonra yapılmalıdır; çünkü motor çalışırken yağın bir kısmı üst parçalardadır, ancak durduktan bir süre sonra tamamı kartere süzülür ve gerçek seviye okunabilir. Yağı sadece az olması değil, fazla olması da zararlıdır; gereğinden çok yağ konulursa basınç artar ve conta ile keçelerden sızıntı oluşur. Bu yüzden seviyeyi hep iki çizgi arasında tutmak gerekir.
Egzozdan mavi duman
Yağlama sistemiyle bağlantılı bir renk sorusu neredeyse her sınavda çıkar. Zamanla silindirler aşınırsa yağ, yanma odasına sızarak yakıtla birlikte yanmaya başlar; buna “motorun yağ yakması” denir. Bu durumun belirtisi egzozdan çıkan dumanın rengidir: silindirler aşınmışsa ve motor yağ yakıyorsa egzozdan mavi renkli duman çıkar. “Egzozdan mavi duman çıkması neyin belirtisidir?” sorusunun cevabı motorun yağ yakması, yani silindirlerin aşınmasıdır.
Kısaca
Yağlama sistemi; sürtünmeyi ve aşınmayı azaltır, yüzeyleri temizler ve soğumaya yardımcı olur. Parçaları karter (yağ deposu), yağ pompası (yağı basınçla gönderir), yağ filtresi (metal tozu ve kurumu süzer), yağ çubuğu (seviyeyi ölçer), yağ müşürü ve yağ göstergesidir; aks ve su pompası bu sisteme dahil değildir. Hareket halinde kırmızı yağ lambası yanarsa araç hemen durdurulmalı, yoksa yatak sarar. Yağ filtresi 10.000-15.000 km'de değişir, yağ külbütör kapağından konur, otomobil ortalama 4 litre alır. Seviye her gün, düz zeminde ve motor durduktan yaklaşık 45 dakika sonra, çubuktaki asgari-azami çizgileri arasında ölçülür; fazla yağ conta ve keçeleri sızdırır. Silindirler aşınıp motor yağ yakınca egzozdan mavi duman çıkar. Bunları bilirseniz konunun bütün sorularını çıkarırsınız.