İlk Yardım ve Acil Tedavi

İlk yardım ve acil tedavi kavramları sınavda düzenli olarak, çoğu zaman aralarındaki fark üzerinden sorulur. Bu bölümde iki kavramın tanımını, ilk yardımın amaçlarını ve ilk yardımcının kim olduğunu ile özelliklerini öğreneceğiz.

İlk yardım nedir?

İlk yardım; ani olarak ortaya çıkan hastalık veya yaralanma durumunda, kişinin hayatını korumak, sağlık durumunun kötüleşmesini önlemek ve iyileşmesine destek olmak amacıyla, olay yerindeki mevcut imkânlarla yapılan hızlı, etkili ve ilaçsız müdahalelerin tümüdür. Tanımdaki üç anahtar noktaya dikkat edin: müdahale olay yerinde, eldeki (mevcut) malzemeyle ve ilaçsız yapılır.

Acil tedavi nedir?

Acil tedavi; hasta veya yaralının acil tedavi ünitelerinde doktor ve diğer sağlık personeli tarafından yapılan tıbbi müdahaledir. Ambulansta ya da hastanede, işin uzmanı profesyonel bir ekip tarafından, tıbbi teknikler ve ilaç kullanılarak yapılır.

İlk yardım ile acil tedavi farkı

İki kavramı ayıran temel nokta; işlemi kimin, nerede ve nasıl yaptığıdır. İlk yardım olay yerinde, eğitim almış herhangi bir kişi tarafından, eldeki malzemeyle ve ilaçsız yapılır; amaç kişinin hayatını kurtarmaktır. Acil tedavi ise acil tedavi ünitelerinde veya ambulansta, işin uzmanları tarafından tıbbi teknik ve ilaç kullanılarak yapılır. Kısacası bir işlem hastanede veya ambulansta, sağlık personeli tarafından yapılıyorsa acil tedavi; kaza yerinde, eğitim almış sıradan biri tarafından yapılıyorsa ilk yardımdır. En önemli ayrım şudur: ilk yardımda tedavi etmek ve ilaçla müdahale yoktur.

İlk yardımın öncelikli amaçları

İlk yardımın öncelikli amaçları; kişinin hayatını korumak (yaşamsal fonksiyonların sürdürülmesini sağlamak, hayati tehlikeyi ortadan kaldırmak), sağlık durumunun daha da kötüleşmesini önlemek ve iyileşmeyi kolaylaştırmaktır. Örneğin bir kan kaybını durdurup kişinin yaşamını sürdürmesini sağlamak ilk yardımın amacıdır. Buna karşılık “tedavi etmek” ve “ilaçla müdahale etmek” ilk yardımın amacı değildir; bunlar acil tedavinin işidir. Sınavda “hangisi ilk yardımın amacı değildir?” sorusunun cevabı genellikle tedavi ya da ilaç içeren şıktır.

İlk yardımcı kimdir?

İlk yardımcı; ilk yardımın tanımındaki amaç doğrultusunda hasta ve yaralıya tıbbi araç gereç aranmaksızın, mevcut araç gereçlerle ve ilaçsız uygulamaları yapan, eğitim almış kişi ya da kişilerdir. Sürücü kursunda ilk yardım eğitimi aldığınız için siz de bir ilk yardımcısınız. Bu nedenle bir kazaya duyarsız kalıp “görmezden geleyim” deme lüksünüz yoktur; ilk yardım yapmak bir yükümlülüktür ve bunu yapmamanın yaptırımı vardır.

İlk yardımcının özellikleri

İyi bir ilk yardımcı, insan vücuduyla ilgili temel bilgilere sahiptir. En önemlisi, müdahaleden önce öncelikle kendi can güvenliğini sağlar; “önce can, sonra canan” ilkesi gereği kendi güvenliğini almadan başkasına yardım etmeye çalışmak, kendisinin de zarar görmesine yol açar. Kazazedeye müdahale ettikten sonra güvenli bir noktaya taşımak gerekebilir; hangi durumda taşıma yapılacağını ve doğru taşıma tekniklerini bilmek, omurga yaralanmalarını önlemek açısından kritiktir. Bunun yanında ilk yardımcı sakin ve kendine güvenlidir, olay yerine hâkimdir, eldeki olanakları iyi değerlendirir, pratik ve doğru karar verir, iyi iletişim kurar (112’yi doğru bilgilendirir) ve çevresindeki kişileri organize edebilir.

Güvenli ortam ve 112

Kaza yerinde önce güvenli bir ortam oluşturulur: meraklı kişiler olay yerinden uzaklaştırılır, aracın patlama veya devrilme riski varsa bu risk giderilir, aracın hareket etme riski varsa el freni çekilir. Güvenlik sağlandıktan sonra 112 Acil Yardım aranır. Güvenli ortam kurulduktan sonra kazazedenin durumu değerlendirilir; bu değerlendirme ilk yardımın ABC'si olarak bilinen hava yolu, solunum ve dolaşım kontrolleriyle yapılır. 112 sakin bir kişi tarafından aranmalı ve olay net biçimde tanımlanmalıdır: kaza nasıl olmuş, kaç kişi var, durum nedir. Trafik kazasında ilk yardıma her zaman olay yerinde başlanır.

Bu konudan sınavlık bilgiler

• İlk yardımda ilaç kullanılmaz; tedavi etmek ilk yardımın değil acil tedavinin işidir.
• Acil tedavi, sağlık personeli tarafından tıbbi araç gereç ve ilaçla yapılan müdahaledir; ambulans veya hastanede gerçekleşir.
• İlk yardım ile acil tedaviyi ayıran 3 temel kriter: müdahaleyi kimin yaptığı, nerede yaptığı ve nasıl (ilaçlı/ilaçsız) yaptığıdır.
• İlk yardımın öncelikli amaçları hayatı korumak, kötüleşmeyi önlemek ve iyileşmeyi kolaylaştırmaktır; 'tedavi etmek' bu amaçlar arasında yer almaz.
• İlk yardımcı, müdahaleye başlamadan önce kendi can güvenliğini sağlamak zorundadır.
• Trafik kazasında ilk yardıma her zaman olay yerinde başlanır; hastane veya ambulans beklenmez.
• Kaza yerinde önce güvenli ortam oluşturulur, sonra 112 aranır.
• 112 aranırken kazanın türü, kişi sayısı ve genel durum net olarak bildirilmelidir.
• İlk yardımcı eğitim almış herhangi bir kişi olabilir; sağlık personeli olma zorunluluğu yoktur.
• İlk yardım olay yerinde, eldeki mevcut malzemeyle ve ilaçsız yapılır; bu 3 nokta tanımın anahtarıdır.
• İlk yardım yapmak eğitim almış kişi için bir yükümlülüktür; kazaya duyarsız kalmanın yaptırımı vardır.
• Güvenli ortam için meraklılar uzaklaştırılır, patlama-devrilme riski giderilir ve aracın hareket riski varsa el freni çekilir.
• 'Önce can, sonra canan' ilkesi, ilk yardımcının kendi güvenliğini almadan müdahaleye başlamamasını anlatır.

Kısaca

İlk yardım; olay yerinde, eğitim almış kişilerce, eldeki malzemeyle ve ilaçsız yapılan hayat kurtarıcı müdahaledir. Acil tedavi ise ünitede veya ambulansta, sağlık personelince ilaç ve teknikle yapılır. İlk yardımın amaçları hayatı korumak, kötüleşmeyi önlemek ve iyileşmeyi kolaylaştırmaktır; tedavi ve ilaç ilk yardımın işi değildir. İlk yardımcı önce kendi güvenliğini sağlar, sakin ve doğru karar verir, 112’yi doğru bilgilendirir ve ilk yardıma olay yerinde başlar.