Bilinç bozuklukları — şok, koma ve bayılma — sınavda kesinlikle soru gelen bir konudur. Bu üçünü birbirinden ayırt etmek ve her birinde verilecek pozisyonu bilmek önemlidir. En kritik ayrım şudur: koma uzun süreli, bayılma kısa süreli bilinç kaybıdır.
Şok nedir?
Şok, tansiyon (kan basıncı) düşüklüğü ile seyreden dolaşım yetmezliğidir; yani yaşamsal organlara (kalp ve beyin) yeterince kan gitmemesi durumudur. Şok daha çok kanama, yaralanma, yanık ve şiddetli ağrı gibi durumlarda ortaya çıkar. Belirtileri: kan basıncında düşme, zayıf ve hızlı nabız, hızlı-yüzeysel solunum, ciltte solukluk-soğukluk-nemlilik, huzursuzluk, baş dönmesi, dudak ve parmak çevresinde morarma ile susuzluk hissidir. Şokun en önemli belirtisi zayıf ve hızlı nabızdır.
Şokta ilk yardım
Önce güvenlik sağlanır, kişi sırtüstü yatırılır, hava yolu açık tutulur ve varsa kanama durdurulur. Ardından şok pozisyonu verilir: ayaklar altına destek konularak 30 cm kaldırılır. Bu pozisyonun amacı, ayaktaki kanı kalp ve beyin gibi yaşamsal organlara göndermektir. Kişinin üzeri örtülerek sıcak tutulur; bunun amacı vücut sıcaklığını korumak, yani ısı kaybını önlemektir. Kazazede mümkün olduğunca hareket ettirilmez, 2-3 dakikada bir yaşam bulguları kontrol edilir ve 112 aranır. Önemli bir istisna: baş bölgesinde yaralanma varsa (kulak, göz, ağız veya burundan kan geliyorsa, beyin kanaması ihtimali vardır) şok pozisyonu verilmez; çünkü beyne daha fazla kan gönderilirse kanama artar.
Koma
Koma, uzun süreli bilinç kaybıdır; yutkunma ve öksürük gibi reflekslerin kaybolmasıyla ortaya çıkar. Komadaki kişi dış uyaranlara (sesle çağırma, hafifçe dürtme) tepki vermez, idrar kaçırabilir; ölümden bir önceki evre olsa da nabzı vardır. Komadaki kişiye yarı yüzükoyun yan yatış (koma) pozisyonu verilir. Bunun amacı, kişi kusarsa kusmuğun rahatça dışarı çıkması ve kişinin boğulmamasıdır. Komada yiyecek-içecek verilmez, tokat gibi sert uyaranlar uygulanmaz ve kolonya benzeri maddeler koklatılmaz.
Bayılma
Bayılma, günlük hayatta sık karşılaşılan, kısa süreli, yüzeysel ve geçici bir bilinç kaybıdır; beyne giden kan akışının azalması sonucu oluşur. Nedenleri arasında aşırı heyecan, korku, sıcak veya kapalı ortamda oksijensiz kalma sayılabilir. Bayılan kişi sırtüstü yatırılır ve ayakları 30 cm kaldırılır (şok pozisyonu), sıkan giysileri gevşetilir ve kendini iyi hissedene kadar dinlendirilir; duyu organları hafifçe uyarılabilir, ancak tokat vurmak gibi sert davranışlar kesinlikle yapılmaz. Kusma varsa bayılan kişiye de yarı yüzükoyun yan yatış pozisyonu verilir.
Kısaca
Şok, yaşamsal organlara kan gitmemesiyle oluşan dolaşım yetmezliğidir; en önemli belirtisi zayıf ve hızlı nabızdır ve şok pozisyonunda ayaklar 30 cm kaldırılıp üzeri örtülür (baş yaralanmasında şok pozisyonu verilmez). Koma uzun süreli bilinç kaybıdır, uyaranlara tepki vermez; yarı yüzükoyun yan yatış pozisyonu verilir. Bayılma kısa süreli, geçici bilinç kaybıdır; şok pozisyonu verilip dinlendirilir. Kusma olan her durumda yan yatış pozisyonu verilir. İlk yardımda kural olarak yiyecek-içecek verilmez; tek istisna, kan şekeri düşüklüğü durumunda şekerli gıda verilebilmesidir.