Şok, Koma ve Bayılma

Bilinç bozuklukları — şok, koma ve bayılma — sınavda kesinlikle soru gelen bir konudur. Bu üçünü birbirinden ayırt etmek ve her birinde verilecek pozisyonu bilmek önemlidir. En kritik ayrım şudur: koma uzun süreli, bayılma kısa süreli bilinç kaybıdır.

Şok nedir?

Şok, tansiyon (kan basıncı) düşüklüğü ile seyreden dolaşım yetmezliğidir; yani yaşamsal organlara (kalp ve beyin) yeterince kan gitmemesi durumudur. Şok daha çok kanama, yaralanma, yanık ve şiddetli ağrı gibi durumlarda ortaya çıkar. Belirtileri: kan basıncında düşme, zayıf ve hızlı nabız, hızlı-yüzeysel solunum, ciltte solukluk-soğukluk-nemlilik, huzursuzluk, baş dönmesi, dudak ve parmak çevresinde morarma ile susuzluk hissidir. Şokun en önemli belirtisi zayıf ve hızlı nabızdır.

Şokta ilk yardım

Önce güvenlik sağlanır, kişi sırtüstü yatırılır, hava yolu açık tutulur ve varsa kanama durdurulur. Ardından şok pozisyonu verilir: ayaklar altına destek konularak 30 cm kaldırılır. Bu pozisyonun amacı, ayaktaki kanı kalp ve beyin gibi yaşamsal organlara göndermektir. Kişinin üzeri örtülerek sıcak tutulur; bunun amacı vücut sıcaklığını korumak, yani ısı kaybını önlemektir. Kazazede mümkün olduğunca hareket ettirilmez, 2-3 dakikada bir yaşam bulguları kontrol edilir ve 112 aranır. Önemli bir istisna: baş bölgesinde yaralanma varsa (kulak, göz, ağız veya burundan kan geliyorsa, beyin kanaması ihtimali vardır) şok pozisyonu verilmez; çünkü beyne daha fazla kan gönderilirse kanama artar.

Koma

Koma, uzun süreli bilinç kaybıdır; yutkunma ve öksürük gibi reflekslerin kaybolmasıyla ortaya çıkar. Komadaki kişi dış uyaranlara (sesle çağırma, hafifçe dürtme) tepki vermez, idrar kaçırabilir; ölümden bir önceki evre olsa da nabzı vardır. Komadaki kişiye yarı yüzükoyun yan yatış (koma) pozisyonu verilir. Bunun amacı, kişi kusarsa kusmuğun rahatça dışarı çıkması ve kişinin boğulmamasıdır. Komada yiyecek-içecek verilmez, tokat gibi sert uyaranlar uygulanmaz ve kolonya benzeri maddeler koklatılmaz.

Bayılma

Bayılma, günlük hayatta sık karşılaşılan, kısa süreli, yüzeysel ve geçici bir bilinç kaybıdır; beyne giden kan akışının azalması sonucu oluşur. Nedenleri arasında aşırı heyecan, korku, sıcak veya kapalı ortamda oksijensiz kalma sayılabilir. Bayılan kişi sırtüstü yatırılır ve ayakları 30 cm kaldırılır (şok pozisyonu), sıkan giysileri gevşetilir ve kendini iyi hissedene kadar dinlendirilir; duyu organları hafifçe uyarılabilir, ancak tokat vurmak gibi sert davranışlar kesinlikle yapılmaz. Kusma varsa bayılan kişiye de yarı yüzükoyun yan yatış pozisyonu verilir.

Bu konudan sınavlık bilgiler

• Şok, tansiyon düşüklüğü ile seyreden dolaşım yetmezliğidir; yaşamsal organlara yeterince kan gitmemesi durumudur.
• Şokun en önemli ve ayırt edici belirtisi zayıf ve hızlı nabızdır; yavaş veya güçlü nabız şok belirtisi değildir.
• Baş bölgesinde yaralanma varsa şok pozisyonu verilmez; beyne ek kan gönderilmesi kanamayı artırır.
• Koma, uzun süreli bilinç kaybıdır; yutkunma ve öksürük refleksleri kaybolur ancak nabız vardır.
• Komadaki kişiye yarı yüzükoyun yan yatış (koma) pozisyonu verilir; amacı kusmuğun boğulmaya yol açmasını önlemektir.
• Komadaki kişiye yiyecek-içecek verilmez, tokat gibi sert uyaranlar uygulanmaz ve kolonya koklatılmaz.
• Bayılma kısa süreli ve geçici bilinç kaybıdır; aşırı heyecan, korku ve kapalı ortamda oksijensiz kalma nedenleri arasındadır.
• Kusma olan her bilinç kaybı durumunda yarı yüzükoyun yan yatış pozisyonu verilir.
• İlk yardımda kazazedeye yiyecek-içecek verilmez; tek istisna kan şekeri düşüklüğünde şekerli gıda verilebilmesidir.
• Şok pozisyonunda kişi sırtüstü yatırılır ve ayakları 30 cm kaldırılır; amaç kalp ve beyne kan göndermektir.
• Şoktaki kişinin üzeri örtülerek sıcak tutulur; amaç ısı kaybını önleyerek vücut sıcaklığını korumaktır.
• Şoktaki kazazedenin yaşam bulguları 2-3 dakikada bir kontrol edilir ve 112 aranır.
• Bayılan kişi sırtüstü yatırılıp ayakları 30 cm kaldırılır, sıkan giysileri gevşetilir; tokat vurulmaz.

Kısaca

Şok, yaşamsal organlara kan gitmemesiyle oluşan dolaşım yetmezliğidir; en önemli belirtisi zayıf ve hızlı nabızdır ve şok pozisyonunda ayaklar 30 cm kaldırılıp üzeri örtülür (baş yaralanmasında şok pozisyonu verilmez). Koma uzun süreli bilinç kaybıdır, uyaranlara tepki vermez; yarı yüzükoyun yan yatış pozisyonu verilir. Bayılma kısa süreli, geçici bilinç kaybıdır; şok pozisyonu verilip dinlendirilir. Kusma olan her durumda yan yatış pozisyonu verilir. İlk yardımda kural olarak yiyecek-içecek verilmez; tek istisna, kan şekeri düşüklüğü durumunda şekerli gıda verilebilmesidir.